زنان به عنوان یک پدیده اجتماعی کما بیش با انقلاب مشروطه وارد حوزه ادبیات می‌شوند.حضور وسیع زنان را در رمان‌هایی که به هنگام انقلاب مشروطه یا پس از آن نوشته شده‌اند به تدریج در رمان‌های تاریخی که آزمونی برای یافتن یک روش نوین ادبی بود درمی‌یابیم.
در تاریخ تمامی جوامع همواره نقاط عطفی وجود داشته است . در تاریخ ایران نیز انقلاب مشروطیت نقطه عطفی است که حقوق زنان را نیز شامل می شود .زنان در انقلاب مشروطه حضور قابل توجهی نشان دادند ودر پیشبرد جنبش سهم مهمی ایفا کردند . در واقعه رژی و اعتراضات گسترده به کمبود نان وقحطی دوران ناصر الدین شاه فعالانه شرکت کردند وبه شهادت تاریخ با سلاح وچادر در صف مردان جنگیدند وکشته شدند .دردوره مظفر الدین شاه در تخریب سرای بانک که دولت روسیه تزاری بنا نهاده بود شرکت کردند و آن را درهم کوبیدند .
نقش وحضور زنان در نهضت مشروطیت ایران در ادبیات نیز بازتاب وسیعی می یابد وشاعران بسیاری اعم از زنان ومردان اشعار مناسبی در این باب سروده اند و زنان به عنوان یک پدیده اجتماعی کما بیش با انقلاب مشروطه وارد حوزه ادبیات می شوند.حضور وسیع زنان را در رمانهایی که به هنگام انقلاب مشروطه یا پس از آن نوشته شده اند به تدریج در رمانهای تاریخی که آزمونی برای یافتن یک روش نوین ادبی بود درمی‌یابیم . این رمانها میان قصه، افسانه وحماسه در تردیدند وتا رسیدن به انسجامی فراگیر ،که خلق فضای تخیلی بر گرفته از واقعیات هستی است ،فاصله بسیاری دارند.
رمان تاریخی ‹‹شمس وطغرا›› (۱۲۸۵ ش) نوشته میرزا باقر خسروی تجربه نخست این دست رمانهاست.رمان به شکل نقل و حکایت آمده است وحوادث وماجراها به ترتیب تاریخ وقوع پشت سر هم آمده است . محور اصلی رمان عشق است، ماجرایی عاشقانه در دوره نفرت انگیز حضور ایلخانان مغول در ایران .
در این رمان زنان مرکزیت دارند . سه زن در زندگی قهرمان خضور دارند. طغرا، ماری ونیزی وآبش خاتون ،قهرمان با حضور این سه زن خود را کامل می کند. این زنها به هم رشک نمی برند. طغرا، ماری کنیز رومی را به عقد شمس (همسرش) در می آورد و سپس او را تشویق می کند تا با آبش خاتون ازدواج کند .
زنها در این رمان زمینه چین آرامش وتوفیق قهرمان مردند. حضور فعال ندارند و تنها وسیله ای برای پدید آمدن دسیسه های عاشقانه اند وازآن فراتر نمی روند .به ضرورت صلاحدید راوی به جهان متن وارد می شوند وسپس بیرون می روند . فداکاری و وفاداری ، عفت وناموس در ادامه سنت ادبی گذشته ،مایه افتخار ومباهات زنان رمان است وآبش خاتون به عنوان زنی که وابسته به طبقه حاکم است از عشق ورزی با بیگانه ابائی ندارد .نخستین رمان اجتماعی که از وهم رمانهای تاریخی فاصله گرفته است وبا رمان امروزی قرابت بیشتری می یابد ، رمان واقعگرای ‹‹تهران مخوف›› اثرمشفق کاظمی است که در سال ۱۳۰۴ ش منتشر شده است .این رمان در حقیقت آینه تمام نمای جامعه آن روزگار وسوگ نامه زن ایرانی است .مشفق کاظمی با تصویر شهر مسموم ودر حال گذار تهران ،عشق دختروپسری جوان را دست مایه رمان قرار می دهد وبا تکنیک داستان در داستان به شیوه داستان نویسی کهن ،به سرگذشت چهارزن روسپی می پردازد.پس از رمان تهران مخوف یک دسته رمان با همین مضمون وساختاری مشابه به سرگذشت فواحش وطبقه متوسط شهری ،کارمندان و… می پردازد.
برای خواندن متن کامل مقاله به پرتال زنان ایران به آدرس زیر مراجعه فرمایید: